BUDŻET A SKARB PAŃSTWA

postheadericon BUDŻET A SKARB PAŃSTWA

Podobnie jak pieniądz, także skarb publiczny jest zjawiskiem historycznym, powstałym na określonym etapie rozwoju społeczeństwa. Wiąże się on z wyodręb-nieniem własności publicznej od własności prywatnej, a jego początkowych form historycy dopatrują się już w państwach starożytnych: Egipcie, Grecji i Rzymie. W czasach nowożytnych objawy kształtowania się skarbu publicznego notuje się już w XII w. Nowoczesny Skarb Państwa wiąże się jednak – podobnie jak budżet – z rozwojem parlamentaryzmu i walką reprezentacji społeczeństwa (parlamentów) o kontrolę nad majątkiem i operacjami finansowymi władzy wykonawczej (najpierw monarchów, potem rządów). Jednym z aspektów tej walki jest wyodrębnienie majątku publicznego od majątku prywatnego panującego, a,następnie poddanie tego pierwszego odrębnemu zarządowi.

W ostatnich kilkudziesięciu latach nastąpiła jednak dość wyraźna dysharmo- nia w rozwoju budżetu Państwa i skarbu publicznego w krajach zachodnich. Budżet pozostał domeną parlamentów, natomiast skarb państwa stał się insty tucj ą rządową, przy pomocy której władza wykonawcza na bieżąco interweniowała w sprawy rozwoju gospodarczego i społecznego, bardzo często bez wiedzy i kontroli władzy ustawodawczej. W wielu krajach coraz bardziej pogłębia się też różnica między zakresem gospodarki budżetowej i działalnością skarbu państwa, ten ostatni w coraz większym stopniu stawał się instytucją kredytową o funkcjach banku hand-lowego, inwestował kapitały publiczne, np. w zakupy akcji przedsiębiorstw, udzie-lał gwarancji kredytowych, wpływał na politykę celną i import towarów, oddzia-ływał na wieloletnie planowanie gospodarczo-finansowe, koordynował plany wie-loletnie, bezpośrednio lub pośrednio oddziaływał na obieg pieniądza. Większość tych działań nie była objęta budżetem państwa.

Tak jak rozwój budżetu państwa, debaty budżetowe, udzielanie absolutorium rządowi były sprawami szeroko ukazywanymi publiczności i szeroko komentowa-nymi, tak ewolucja i operacje skarbu państwa nie wychodziły z reguły poza wąskie grono specjalistów. Stąd należy zgodzić się z obydwoma zdaniami P.M. Gaudemet (op.cits. 309), że: „Skarb Państwa pozostawał przez długi czas organizmem niemal nieznanym, głównie z powodu złożoności jego zadań i pewnej tajemniczości, jaką otaczano jego operacje. Jednakże dzisiaj nieznajomość tej dobrze już zbadanej instytucji byłaby niewybaczalna”.

Jako przykład skomplikowanego charakteru instytucji Skarbu Państwa we współczesnych krajach zachodnich można powołać przypadek Francji. Skarb Państwa nie ma tam odrębnej od Państwa podmiotowości prawnej, co najwyżej można mówić o jego odrębnej podmiotowości w sferze

rachunkowej. Pod pojęciem Skarbu Państwa rozumie się albo środki pieniężne przeznaczone na pokrywanie wydatków, albo kasę, gdzie gromadzi i przechowuje się te środki, albo też administrację przeprowadzającą stosowne rozliczenia (Dyrekcja Skarbu Państwa). Istnieje jednak pełna zgodność, co do wielości funkcji Skarbu Państwa we Francji. Tak więc pełni on rolę kasjera, władającego środkami pieniężnymi według zleceń różnych służb administracyjnych państwa, a także tzw. kore-spondentów Skarbu (tj. organizacji lub osób prywatnych deponujących obowiązkowo lub dobrowol-nie środki pieniężne na rachunkach Skarbu). Głównym zadaniem Skarbu jest w tym zakresie zapewnienie bieżącej płynności finansowej, tj. „… czuwanie nad tym, aby w każdym momencie istniały rozporządzalne środki pieniężne w ilości wystarczającej dla sprostania wydatkom państwa i korespondentów S karbu” (P.M. Gaudemet, op.cit., s. 312-313). Poza pobieraniem wpływów na rzecz jednostek państwowych, zadanie to realizowane jest przy pomocy wykorzystywania środków pie-niężnych deponowanych przez korespondentów Skarbu, emisję bonów skarbowych oraz korzystania z zaliczek Banku Francji. W funkcji kasjera Skarb Państwa jawi się więc jako wykonawca usług finansowych (nazywa się to często funkcjami budżetowymi Skarbu).

Drugą ważną funkcją realizowaną przez Skarb Państwa we Francji jest funkcja bankiera. W tym zakresie Skarb działa jako pożyczkodawca i gwarant kredytów, wspierając te podmioty oraz te operacje, które uznaje za szczególnie ważne z punktu widzenia realizacji planu gospodarczego. Skarb Państwa jest też akcjonariuszem, jako właściciel sporego portfela papierów wartościowych. Wpływa on też pośrednio lub bezpośrednio swoimi operacjami na kształtowanie się obiegu pieniężnego, współdziałając tu ściśle z Bankiem Francji.

Z punktu widzenia polskich potrzeb i możliwości francuski system sprawozdawczości i rachun-kowości publicznej można uznać za wzorcowy. Dotyczy to także sprawozdawczości i rachunkowości w ramach operacji Skarbu Państwa. Wystarczy tu podać, iż administracja finansowa dysponuje tam danymi o bieżącej realizacji dochodów i wydatków poszczególnych ministerstw z podziałem na rozdziały już po miesiącu (na bieżąco, w trakcie wykonywania budżetu).

Należy podkreślić, że zaprezentowana organizacja i funkcje Skarbu Publicznego i skarbowości publicznej we Francji służyć mają optymalnej realizacji celu podstawowego: zapewnienia płynności finansowej. Warunkiem tego zaś jest zamknięcie ruchu okrężnego pieniądza, polegającego na odzyskiwaniu do kas Skarbu środków pieniężnych, które wyasygnowano z tych kas w formie wydatków budżetowych. Wówczas mamy do czynienia z „równowagą Skarbu”, „…równowaga Skarbu może być utrzymana nawet w okresach deficytu budżetowego, jeśli działa mechanizm ruchu okrężnego. Natomiast będzie ona zakłócona w warunkach uniemożliwiających zamknięcie obiegu, a więc występuje przede wszystkim w związku z tezauryzacją lub spekulacją pieniądzem przez ludność, a także w sytuacji przedłużającego się deficytu bilansu płatniczego i kryzysu płynności finansowej banków”. P.M. Gaudemet, op.cit., s. 331.

Zostaw Komentarz