Ciężar opodatkowania finansowego

postheadericon Ciężar opodatkowania finansowego

W literaturze finansowej zgłoszono także propozycje, aby zamiast formuło-wania ogólnych zasad podatkowych sformułować kryteria oceny systemu podat-kowego (J. Harasimowicz, Finanse i prawo finansowe, Warszawa 1977, s. 127- 128). Punktem wyjścia tych ocen jest bowiem wspólnota ogólnego interesu politycznego państwa i podatników oraz sprzeczność bezpośredniego interesu ekonomicznego podatnika i interesu ogólnego wyrażonego przez państwo. Na tej podstawie sformułowano następujące kryteria oceny systemu podatkowego: 1) kryterium zabezpieczenia interesu państwa, czyli potrzeb ogólnospołecznych, 2) kryterium uwzględnienia interesu podatnika, 3) kryterium oceny skutków ubocznych opodat-kowania.

Z istoty pierwszego kryterium wynika, że ciężar opodatkowania powinien być uzależniony od potrzeb rozwojowych całości gospodarki i państwa, zaś ustawodawca powinien kierować się zasadami taniości, pewności i równomierności wpływów dochodów podatkowych. Z drugiego kryterium powinny wynikać zasady ochrony podatnika, a w szczególności uwzględnienia jego zdolności podatkowej i nie naruszania substancji majątkowej w stopniu rujnującym podatnika. Wreszcie trzecie kryterium nakazuje uwzględnienie w życiu społecznym i gospodarczym bodźcowej funkcji podatków i ich wpływu na decyzje podatnika.

Przedstawione propozycje dotyczą kryteriów oceny systemu podatkowego. Są więc pożyteczne dla oceny sprawności funkcjonowania konkretnego systemu. Natomiast dla budowy systemu podatkowego potrzebne są kryteria racjonalności systemu podatkowego. Szansą na zmianę dotychczasowych metod konstruowania teoretycznych systemów podatkowych daje sięgnięcie do sformułowanych w literaturze finansowej kryteriów racjonalności konstrukcji systemu finansowego (Z. Fedorowicz, Racjonalny system finansowy. Główne kierunki reformy, Warszawa

1984,s. 7 i nast.). System podatkowy jest elementem (ogniwem) systemu finansowego państwa i wobec tego powinien być oparty na tych samych kryteriach racjonalności. Są to następujące kryteria: efektywność systemu, zgodność regulacji systemowych z naturą regulowanych zjawisk, wewnętrznej zgodności norm systemu, prostoty konstrukcji norm regulujących i ich systemu, zdolności systemu do samoregulacji.

Podstawowym kryterium oceny racjonalności konstrukcji norm regulujcych gospodarkę pieniężną, jak też ich układu tworzącego system finansowy państwa, jest efektywność oddziaływania na przebieg realnych z punktu widzenia optymalizacji zaspokojenia jednostkowych i zbiorowych, bieżących i przyszłych potrzeb społeczeństwa w warunkach rozporządzalnych zasobów środków gospodarowania.

Kryterium efektywności systemu w pełni odnieść można również do systemu podatkowego. Wśród funkcji systemu podatkowego powszechnie wymienia się funkcję alimentacyjną (dochodową, fiskalną, redystrybucyjną), stymulacyjną (motywacyjną) i kontrolną (E. Tegler, Funkcje systemu podatkowego i ocena jego sprawności, /w:/System podatkowy. Zagadnienia teoretyczno-prawne, Łódź 1992). Każda z nich pozornie kładzie akcent na różne zjawiska, lecz uogólnienie sprawy prowadzi do wniosku, że system podatkowy jest racjonalny tylko wówczas, gdy zapewniona jest jego efektywność oddziaływania na przebieg procesów, których dotyczy. Oznacza to, że poszczególne podatki ustanawiane są w sposób świadomy, dla osiągnięcia wyraźnie określonego celu i działają efektywnie, tzn. pozwalają ten cel osiągnąć, nie powodując skutków ubocznych, niepożądanych i nieprzewidzianych w momencie stanowienia podatków.

Kryterium zgodności regulacji systemowych z naturą regulowanych zjawisk wymaga liczenia się z istnieniem i działaniem obiektywnych kategorii ekonomicznych i praw ekonomicznych. Dotyczy to w szczególności cen, płac, kursów walutowych, stopy oprocentowania itp. System podatkowy sięga do licznych zjawisk ekonomicznych, w tym do przychodów, dochodów, majątku, kosztów, konsumpcji itd. System podatkowy ma na celu regulowanie tych zjawisk w skali mikro i makroekonomicznej. W tym sensie system podatkowy ma „własne” cele, nie może icch jednak realizować z pogwałceniem natury ekonomicznej regulowanych zjawisk.

Niezbędnym elementem zapewnienia efektywności oddziaływania pieniądza na przebieg procesów realnych jest wewnętrzna zgodność norm regulujących gospodarkę pieniężną. Jest to kolejne kryterium racjonalności systemu podatkowego. Jako element systemu finansowego państwa system podatkowy musi być zgodny z innymi elementami systemu finansowego państwa, aby nie prowadził do osłabienia lub wyeliminowania jego funkcji. Co więcej, system podatkowy musi być zgodny wewnętrznie. Nie może więc obciążać nadmiernie przychodów, jeśli równocześnie przewiduje wysokie opodatkowanie dochodów nie powinien równolegle obciążać majątku i dochodów płynących z majątku nie może sięgać do opodatkowania każdego dochodu i każdej konsumpcji, która jest finansowana z dochodu itp. (patrz szerzej C. Kosikowski, Problemy zmiany systemu i prawa podatkowego, „Państwo i Prawo” 1990, nr 3).

Warunkiem efektywności oddziaływania pieniądza na przebieg procesów realnych jest prostota konstrukcji norm regulujących gospodarkę pieniężną i systemu tych norm. Postulat prostoty norm jest oczywisty. Normy prawne regulują zachowania adresatów norm, wyrażając je w formie uprawnień i obowiązków finansowo-prawnych. W interesie prawodawcy powinno leżeć to, aby sposób wyrażenia pożądanego i wyznaczonego w normie zachowania był jak najlepiej zrozumiały przez adresata normy i umożliwiał mu podjęcie zachowania zgodnie z intencję prawodawcy. Postulat prostoty systemu podatkowego formułowany jest od dawna. Mimo swej oczywistości nie traci on, niestety, na swej aktualności, ponieważ prawodawcy dość często nie udaje się go spełnić (por. A. Gomulowicz, J. Małecki, „Dziwactwa” legislacji podatkowej, /w:/ System podatkowy. Zagadnienia teoretyczno-prawne, Łódź 1992).

Istotnym kryterium racjonalności systemu podatkowego jest jego zdolność do samoregulacji, tzn. do wewnętrznych dostosowań regulacji norm i ich czynników składowych do nowych warunków przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowej konstrukcji norm i całego ich systemu. Samoregulowanie ma wiele zalet w porównaniu z reformami systemowymi, gdyż nie zmienia reguł postępowania, którymi kierowali się dotychczas adresaci norm i do których byli przyzwyczajeni. Pozwala to na przewidywanie z dużą dokładnością reakcji na zmianę norm i wobec tego na stwierdzenie, czy w wyniku tych zmian procesy dostosowawcze w zjawiskach realnych pójdą w pożądanym kierunki, czy też nie. Stąd też reformy systemowe powinny być podejmowane tylko wtedy, gdy poprzedni system wykazał swoją nieefektywność, a więc i nieracjonalność.

Zostaw Komentarz