Podmioty prawa finansowego i stosunki finansowo-prawne

postheadericon Podmioty prawa finansowego i stosunki finansowo-prawne

Podmiotami prawa finansowego są osoby lub jednostki organizacyjne objęte uprawnieniami lub obowiązkami finansowo-prawnymi. Na gruncie polskiego prawa finansowego przyznanie podmiotowości finansowo-prawnej następuje bądź w sposób wyraźny, bądź w sposób dorozumiany, zawsze jednak w sposób generalny, kategorialny, w tym znaczeniu, że kreowane zostają zawsze określone kategorie podmiotów prawa finansowego (patrz szerzej A. Kostecki, Podmiotowośćprawno-

finansowa, /w:/ System instytucji prawno-finansowych PRL, 1.1, Wrocław 1982, s. 136 i nast.). Pierwszy sposób ma zastosowanie najczęściej w prawie podatkowym, którego przepisy określają wprost, że „podmiotem podatkowym jest…” osoba fizyczna lub prawna bądź jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej. Częściej jednak przyznanie atrybutu podmiotowości finansowo-prawnej następuje w sposób dorozumiany poprzez określenie uprawnień lub obowiązków finansowo- prawnych, które norma prawa finansowego wiąże z określoną kategorią jednostek życia społecznego. Przyznanie atrybutu podmiotowości określonej jednostce równoznaczne jest z określeniem w sposób bezpośredni lub pośredni jej uprawnień i obowiązków i odwrotnie – przyznanie jej określonych uprawnień i nałożenie na nią obowiązków przesądza o jej podmiotowości finansowo-prawnej.

Zbiorczy charakter norm prawa finansowego sprawia, że kreowanie podmio-towości finansowo-prawnej nie odbywa się na podstawie norm, które dotyczą wszystkich działów prawa finansowego. Jest to natomiast określenie podmiotowości ze względu na normy jednego z działów prawa finansowego. W ten sposób dochodzi do wykształcania się podmiotów prawa finansowego o zawężonym zakresie. Prowadzi to do powstania swoistego nazewnictwa podmiotów prawa finansowego, np. w prawie podatkowym – podatnik, płatnik, organ podatkowy, w prawie budżetowym – organ budżetowy, jednostki i zakłady budżetowe, środki specjalne, gospodarstwa pomocnicze, fundusze celowe w prawie bankowym – kredytobiorca, posiadacz rachunku bankowego, bank w prawie dewizowym – osoba krajowa i osoba zagraniczna itd.

W procesie publicznej działalności finansowej występują dwie grupy podmiotów, którym państwo (w ramach tzw. abstrakcyjnych stosunków prawnych) wyznacza odmienne role. Jedną grupę stanowią podmioty, dla których ustanowienie uprawnień i obowiązków finansowo-prawnych jest równoznaczne z wyposażeniem ich w kompetencje do zarządzania finansami publicznymi. Są to przede wszystkim organy państwowe i organy samorządu terytorialnego. Prawo finansowe oraz inne gałęzie prawa różnicują zakres ich kompetencji, wyznaczając im różne zadania i status prawny. Kompetencje tych jednostek, zwanych organami, obejmują dwie grupy uprawnień i obowiązków. Są to kompetencje prawotwórcze, służące do stanowienia norm prawnych generalnych oraz kompetencje nieprawotwórcze, służące do ustanawiania norm indywidualnych. Należą one w szczególności do podmiotów, zwanych organami finansowymi (patrz rozdz¦ 6).

Wśród podmiotów prawa finansowego szczególną rolę zajmuje Skarb Państwa. Przepisy prawa cywilnego traktują Skarb Państwa jako osobę prawną reprezentującą w stosunkach cywilno-prawnych państwo. Przepisy prawa finansowego wymieniają również Skarb Państwa. W nauce toczy się spór, czy Skarb Państwa jest odrębnym podmiotem prawa finansowego. Zdecydowanie przeciwni temu byli przedstawiciele nauki prawa finansowego krajów socjalistycznych poza Polską, a także niektórzy autorzy polscy (np. L. Kurowski). Sceptycznie zapatrywali się na konieczność sięgania po instytucję Skarbu Państwa w prawie finansowym także inni autorzy (np. M. Weralski i A. Kostecki). Zdecydowanie odmienne stanowisko zajęła natomiast N. Gajl (Budżet a Skarb Państwa, Warszawa 1974). Uznała ona, że instytucja ta może spełniać podobną rolę, jaką odgrywa w gospodarce rynkowej (m.in. bankiera i kasjera państwa). Poglądy N. Gajl nabrały szczególnej aktualności obecnie. Niestety poszukiwania koncepcji Skarbu Państwa na drodze legislacyjnej nie przyniosły do tej pory spodziewanych rezultatów, poniieważ dominują w zbyt dużym zakresie cywilistyczne opcje konstrukcji prawnej Skarbu Państwa (patrz szerzej C. Kosikowski, Wposzukiwaniu nowej koncepcji Skarbu Państwa, „Państwo i Prawo” 1992, nr 12). Szerzej na ten temat piszemy w cz. II, r. 2.

Drugą grupę podmiotów prawa finansowego stanowią osoby fizyczne lub jednostki organizacyjne, które mają określone uprawnienia i obowiązki finansowo- prawne, lecz w konkretnych stosunkach finansowo-prawnych są jedynie podmiotami biernymi. Są to podmioty zobowiązane do poddania się autorytatywnej konkretyzacji stosunku prawnego przez organ finansowy, który występuje w tym sensie w roli organu czynnego.

Stosunki prawne czynnych podmiotów prawa finansowego z podmiotami biernymi są stosunkami finansowo-prawnymi. W szeregu cech charakteryzujących te stosunki wymienia się to, iż stosunki te obejmują zachowania, które bezpośrednio lub pośrednio polegają na przemieszczaniu środków pieniężnych w toku publicznej działalności finansowej. Często też podnosi się, że stosunki finan- sowo-prawne charakteryzuje majątkowy charakter uprawnień i obowiązków finansowych, stanowiących przedmiot zachowań podmiotów stosunku finansowo-pra- wnego. Pod względem podmiotowym są to zachowania różnych podmiotów prawa finansowego, z których jedną grupę stanowią zawsze jednostki publiczne, wyposażone dzięki swym kompetencjom w atrybut nadrzędności i władczości wobec pozostałych podmiotów stosunków finansowo-prawnych. Niekiedy obok kryterium nierównorzędności prawnej podmiotów stosunków finansowo-prawnych podkreśla się także nierównorzędność interesów tych podmiotów. Osobno wymienia się również sposoby realizacji stosunków finansowo-prawnych oraz formy ochrony podmiotów prawa finansowego jako cechy charakterystyczne dla stosunków finansowo-prawnych.

Spośród ogółu cech charakteryzujących stosunki finansowo-prawne tylko jedna może być równocześnie potraktowana jako kryterium ich wyodrębnienia. Odnosi się to do przedmiotu stosunków finansowo-prawnych, którymi są uprawnienia i obowiązki finansowo-prawne. Wyodrębnienie to następuje zawsze ze względu na cele i zadania państwa w zakresie działalności finansowej. Przesądza to także sprawę podmiotowości finansowo-prawnej. Inne cechy stosunków finansowo-prawnych mają charakter pochodny i mogą być wykorzystywane jedynie pomocniczo dla dokonywania pewnych ustaleń formalnych.

W stosunku finansowo-prawnym mamy zawsze do czynienia z zachowaniem organu finansowego oraz z zachowaniem podmiotu biernego. Zachowania te dotyczą zawsze własnych uprawnień i własnych obowiązków. Będąc zobowiązanym można mieć uprawnienie do zachowania się drugiego podmiotu, polegającego na możliwości żądania od niego, by zachował się w sposób nakazany mu przez obowiązek ustalony dla niego w normie prawnej. Korelacja uprawnień i obowiązków nie polega natomiast na tym, iż uprawnienia jednego z podmiotów stanowią przedmiot zachowania się drugiego podmiotu. Zobowiązany powinien zrealizować to, co jest przedmiotem jego obowiązku wynikającego z normy prawnej. Analiza tekstów prawnych aktów normatywnych z dziedziny prawa finansowego wskazuje na to, że ustawodawca stosunkowo często ustala jedynie uprawnienie jednego podmiotu, zakładając iż znajduje ono odpowiednik w postaci obowiązku drugiego podmiotu stosunku prawnego. Na podobnej zasadzie ustala się jedynie obowiązek jednego podmiotu, wychodząc z założenia, iż odpowiada mu uprawnienie drugiego podmiotu. Ten sposób regulacji prawnej jest dopuszczalny w sytuacji, kiedy takie ustalenia są wmontowane w istniejący i ustalony już system organizacji prawnej danego państwa.

Zostaw Komentarz