Pojęcie podatku

postheadericon Pojęcie podatku

W nauce przyjął się powszechnie pogląd o ekonomiczno-prawnym charakterze podatku. Odrębne rozpatrywanie istoty podatku prowadzi do nieporozumień terminologicznych i merytorycznych. Podatek jako kategoria ekonomiczna wyraża pewne ogólne właściwości wspólne określonej grupie stosunków ekonomicznych podziału. Podatek zalicza się do tej kategorii stosunków podziału, które nie są zależne bezpośrednio od stosunków produkcji, lecz są wynikiem nadbudowy danego sposobu produkcji (J. Chechliński, Podatek jako ekonomiczna kategoria podziału, „Finanse” 1960, nr 3).

Z ekonomicznego punktu widzenia podatek stanowi zawsze przewłaszczanie części dochodów podmiotów niepaństwowych na rzecz państwa. Świadczeniom nie mającym tej cechy odmawia się z ekonomicznego punktu widzenia miana podatków. Takie stanowisko reprezentowała w dużej mierze nauka prawa finansowego w b. krajach socjalistycznych w odniesieniu do obciążeń finansowych przedsiębiorstw państwowych na rzecz budżetu. Później stanowisko to uległo zmianie i pozostali przy nim tylko niektórzy ekonomiści (patrz szerzej C. Kosikowski, Podatek jako instytucja ustrojowoprawna, /w:/ System podatkowy. Zagadnienia teoretyczno-prawne, Łódź 1992, s. 18-20).

Dla współczesnej nauki ekonomii politycznej charakterystyczne są dwa różne nurty ujmowania istoty ekonomicznej podatku. Literatura zachodnia interesuje się podatkami jako kategorią ekonomiczną z punktu widzenia ich roli w mechanizmie gospodarczym. W tym celu bada współzależność między podatkami a cenami, kosztami, płacami, zyskiem, stopą procentową itd. natomiast literatura socjalistyczna odrębnie analizowała obciążenia przedsiębiorstw państwowych, badając ich skuteczność jako narzędzi zarządzania gospodarką narodową w mniejszym zaś stopniu zajmowała się obciążeniami podatkowymi ludności, które traktowała jako przejściowe i nieznaczące.

Z prawnego punktu widzenia podatek jest abstrakcyjnym stosunkiem prawnym. Jego przedmiotem jest świadczenie pieniężne, przymusowe, bezzwrotne, nieekwiwalentne, oparte na ogólnych normach prawnych. Cechy te pozwalają odróżniać świadczenia podatkowe od innych rodzajów dochodów budżetowych.

Pieniężny charakter świadczeń podatkowych wiąże się z jego wymiarem i poborem w jednostkach pieniężnych danego kraju. Wydatki publiczne pokrywa się bowiem najczęściej w pieniądzu. Historia podatków zna co prawda przypadki opłacania podatków naturze, lecz we współczesnej gospodarce są to sytuacje nader rzadkie (np. w 1945 r. w Polsce pobór podatku gruntowego w płodach rolnych). Podatek nie może być świadczeniem osobistym (np. w Polsce szlecheckiej służbę wojskową uznawano niekiedy za „podatek od krwi”).

Przymusowy (obowiązkowy) charakter świadczeń podatkowych wynika z władczych uprawnień państwa do wszystkich, którzy mieszkają na terytorium danego państwa lub posiadają na nim źródło podatkowe (mieszkając nawet poza terytorium państwa lub będąc cudzoziemcami). Przymus podatkowy jest przymusem prawnym opartym na aktach prawnych pochodzących od władzy państwowej. Przymus ten wynika z panowania ekonomicznego i politycznego. Władztwo podatkowe sięga tam, gdzie sięga władza państwa. Dotyczy więc nie tylko obywateli danego państwa i jego terytorium. Kwestionowanie władztwa podatkowego państwa jest równoznaczne z negowaniem władzy państwowej. Władztwo to obejmuje prawo stanowienia podatków oraz prawo ich wymiaru i poboru, łącznie ze stosowaniem egzekucji i represji. Przymus podatkowy jest obwarowany sankcjami prawnymi, w tym sankcjami karnymi.

Przymusowość (obowiązkowość, obligatoryjność) podatkowa jest cechą wyróżniającą podatki od innych świadczeń, ale jednocześnie nie zawsze pozwala na ich odróżnianie (np. od kontrybucji wojennych). W tym miejscu wystarczy zwrócić uwagę na niewłaściwość i wewnętrzną sprzeczność w stosowaniu terminu „samoopodatkowanie”. Jest to sytuacja, w której pewna grupa podmiotów, nie będąca uprawniona do tworzenia obowiązków podatkowych, podejmuje decyzję o dobrowolnym obciążeniu się pewnymi wpłatami pieniężnymi na rzecz budżżetu państwa lub innego funduszu celowego. Następuje to na ogół w odpowiedzi na apel polityczny lub z własnej inicjatywy tej grupy, dla wspomożenia zasobów finansowych państwa, bądź – co ma miejsce częściej – dla sfinansowania określonego celu (zadania), bliskiego lub nawet bezpośrednio dotyczącego tych, którzy wnoszą te wpłaty. Świadczenia takie nie mają charakteru podatkowego, ponieważ nie są aktem woli państwa (organu państwa uprawnionego do stanowienia podatków) i nie opierają się na przymusie państwowym. Mogą natomiast opierać się na przymusie faktycznym (moralnym, ekonomicznym, politycznym), lecz nie sankcjonowanym przez państwo i nie znajdującym ochrony prawnej państwa.

Przymusowość jako cecha podatku nie ogranicza się do tego, że podatek ustanowiony przez państwo należy zapłacić w określonej wysokości i w wyznaczonym terminie, o ile znajduje zastosowanie hipoteza normy prawa podatkowego. Przymusowość podatku ma znaczenie dużo bardziej rozległe. Świadomość konse-kwencji prawnych wynikających z przymusowości podatkowej może prowadzić do zmiany zachowania podatnika w taki sposób, iż dla legalnego uchylenia się od opodatkowania zmieni on dotychczasowy sposób osiągania przychodów i dochodów, stan lub strukturę majątku, poziom lub strukturę konsumpcji, miejsce zamieszkania, stan cywilny i rodzinny, obywatelstwo itd., jeżeli zmiany te okażą się korzystne z punktu widzenia przedmiotu opodatkowania i jego ciężaru. Przymus podatkowy dotyczy więc nie tylko uiszczenie samego świadczenia podatkowego, lecz wspiera funkcje interwencyjne podatku. Wobec tego świadomość konsekwencji wynikających z przymusowości podatku powinna towarzyszyć nie tylko podatnikowi, lecz przede wszystkim organowi państwa stanowiącemu podatki.

Zostaw Komentarz