Przyczyny wzrostu wydatków publicznych

postheadericon Przyczyny wzrostu wydatków publicznych

Za P.M. Gaudemet (Finanse publiczne, Warszawa 1990, s. 90 i nast.) przyczyny te można podzielić na: socjologiczne, historyczne, polityczne i ekono- miczno-społeczne.

Przyczyny socjologiczne można najkrócej wyrazić cytatem z wyżej powo-ływanej pracy P.M. Gaudemet, że: „Wszelkie układy żywe dążą do rozwoju, a pozbawione możliwości rozwoju są skazane na śmierć… Im bardziej aktywne są podmioty publicznoprawne, tym silniej szą mają one tendencję do rozszerzania swej działalności, a tym samym powiększania wydatków…”.

Wśród przyczyn historycznych, na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż dawne organizacje państwowe są z reguły poważnie obciążone długiem publicznym. Pomimo, iż dług ten z czasem jest niwelowany częściowo przez inflację, państwa te pożyczając współcześnie na spłatę dawnych długów utrzymują, a nawet zwiększają realny poziom ogólnego zadłużenia. Dlatego P.M. Gaudemet pisze, iż:

„…ogólna masa długu publicznego ma tendencję do wzrostu z upływem czasu i tym samym wzrastają niezbędne wydatki na jego obsługę”. Polityczne przyczyny wzrostu wydatków publicznych wiążą się przede wszystkim ze zmianą koncepcji państwa, z państwa „nocnego stróża”, na „państwo dobrobytu” i „państwo opiekuńcze”. Za tymi koncepcjami idzie konkretne zapo-trzebowanie na środki finansowe, tym większe, im większą ilością dziedzin zajmuj ą się związki publiczne, a nie sami obywatele.

Ciekawą przyczyną polityczną wzrostu wydatków publicznych jest także zmiana metod i technik opodatkowania, wywołująca zmianę zachowań wśród wybieralnych przedstawicieli władz publicznych. Tradycyjnie, posłowie czy radni zwracali główną uwagę na to, aby nie obciążać wyborców nowymi podatkami, gdyż groziło to utratą ich zaufania. W momencie pojawienia się podatków progresyw-nych i podatków od wysokich dochodów można było zwiększać dochody budże-towe obciążając tylko niewielką część elektoratu. Z kolei rozwój podatków po-średnich (wliczonych w ceny towarów i usług) umożliwił obciążanie obywateli w sposób przez nich niezauważalny (tzw. znieczulenie podatkowe). W tej sytuacji sprawą niemal oczywistą stało się wprowadzanie nowych obciążeń, bez politycz-nego ryzyka, oraz rozrzutność organów wybieralnych w zakresie wydatków pub-licznych. Współcześnie, politycy zabiegający o przychylność elektoratu nie tyle nastawiają się na zmniejszenie ciężarów opodatkowania, co na szybki rozwój wydatków publicznych.

Przyczyny ekonomiczno-społeczne wzrostu wydatków budżetowych wiążą się z ogromnym postępem technicznym, który niesie za sobą dodatkowe koszty. Dotyczy to zarówno sfery cywilnej, jak i wojskowej. Często drogie maszyny, jeszcze przed okresem amortyzacji, muszą być wymieniane ze względu na postęp techniczny, zaś jedna głowica rakietowa kosztuje więcej, niż tradycyjne uzbrojenie całej dywizji. Polityce szybkiego rozwoju towarzyszy najczęściej podwyższona inflacja. Jest to także czynnik sprzyjający wzrostowi wydatków publicznych. Rozwój historyczny prowadzi do systematycznego postępu cywilizacyjnego,a to z kolei wiąże się z coraz nowymi potrzebami zarówno pojedyńczych obywateli, jak

icałych społeczności. Zaspokajanie tych potrzeb bardzo często wiąże się z wydat-kami związków publicznych (szkolnictwo, ochrona zdrowia, opieka społeczna, ochrona środowiska itp.).

Dokładna analiza kształtowania się wydatków publicznych w ostatnich kilkudziesięciu latach w krajach zachodnich skłania – przy uwzględnieniu ogólnego trendu ich wzrostu – do zwrócenia uwagi na pewne ich wahania. Łącząc je z przyczynami można stwierdzić ogólnie, iż wielkość wydatków publicznych w konkretnym miejscu i czasie zależy głównie od:

-prowadzonej polityki ekonomicznej i społecznej. W krajach prowadzą-cych szeroką politykę interwencjonizmu ekonomicznego i zabezpieczenia socjal-nego wydatki publiczne mają większy zakres.Dotyczy to zresztą nie tylko różnic

między krajami, ale także między okresami realizacji różnych koncepcji politycz-nych w poszczególnych państwach (np. lewica lub prawica we Francji, republikanie lub demookraci w USA czy leybourzyści bądź konserwatyści w Wielkiej Brytanii).

W tej grupie czynników należy zamieścić także skrajne koncepcje polityczne, które mają w konkretnych warunkach miejsca i czasu kapitalny wpływ na wydatkowanie publiczne. Należały do nich koncepcje krajów faszystowskich, realizowane m.in. przez gwałtowny wzrost wydatków publicznych, etatystyczna koncepcja państwa radzieckiego, prowadząca do wszechogarniającego finansowania potrzeb obywateli wydatkami publicznymi, czy jugosłowiańska koncepcja społeczeństwa samorządowego, sprowadzająca rolę tradycyjnie rozumianych władz publicznych i ich wydatków do minimum

-sytuacji międzynarodowej. Przy tym napięcia, wojny itp. zjawiska nega-tywne skutkują czasami nawet gwałtownym wzrostem wydatków publicznych i odwotnie – odprężenie, integracja sprzyjają zmniejszeniu zakresu tych wydatków

-koniunktury ekonomicznej. W tym zakresie państwo wydatkuje z reguły więcej w okresie kryzysów i recesji, aby pobudzić gospodarkę i niwelować skutki napięć. Należy tu jednak uwzględniać oczywistą prawdę, iż kryzysy ekonomiczne dotyczą także państwa, a nie tylko podmiotów prywatnych. W tej sytuacji podmioty publiczne mają także ograniczone możliwości wydatkowania, zachowują jednak

Zostaw Komentarz