Systematyka dochodów budżetowych

postheadericon Systematyka dochodów budżetowych

W nauce i praktyce budżetowej wykształciły się różne podziały klasyfikacyjne dochodów budżetowych. Opierają się one zwykle na kryteriach ekonomicznych, prawnych i organizacyjnych.

Ekonomiczne kryterium klasyfikacji dochodów budżetowych oznacza ich grupowanie według źródeł i charakteru ich pochodzenia. Jak wiemy, zasadniczym źródłem dochodów budżetowych jest dochód narodowy. W zależności od typu własności środków produkcji jest on tworzony głównie przez obywateli lub przez państwo. Wobec tego dochody budżetowe można podzielić na te, które powstają w wyniku pierwotnego podziału dochodu narodowego (dochody państwowe) oraz na dochody budżetowe powstające w wyniku wtórnego podziału dochodu narodowego. W oparciu o kryterium ekonomiczne rozróżnia się dochody budżetowe rzeczywiste i rozliczeniowe. Te ostatnie zwane są również przelewami lub transferami wewnątrzbudżetowymi. Polegają one na przesuwaniu części dochodów budżetowych między różnymi stopniami budżetu państwa lub między budżetem państwoym a budżetami lokalnymi (samorządów terytorialnych).

Z prawnego punktu widzenia można stosować szereg podziałów klasyfika-cyjnych, różne są bowiem formy i tryb ich gromadzenia. Do najbardziej znanych należą podziały dochodów na: przymusowe i dobrowolne, odpłatne i nieodpłatne, bezzwrotne i zwrotne, zasadnicze i uboczne.

Podział dochodów budżetowych na przymusowe i dobrowolne ma znaczenie historyczne. Ze swej istoty prawnej dochody budżetowe zawsze opierały się na przymusie państwowym, zmieniały się jedynie teorie (a więc ideologia) dochodów budżetowych, uzasadniając konieczność i celowość ich pobierania. Dochody do-browolne stanowią uzupełnienie dochodów przymusowych. Mają one zwykle postać darów pieniężnych lub towarowych. Wpływają one z reguły w pewnych sytuacjach nadzwyczajnych, kiedy społeczeństwo z własnej inicjatywy bądź w odpowiedzi na apel organów państwowych lub organizacji społecznych pragnie wesprzeć finansowo jakąś akcję wymagającą sfinansowania. Praktyka pokazuje, iż na ogół w tym celu tworzy się pozabudżetowe fundusze celowe. Dokładnie więc rzecz ujmując środki te nie tworzą stricte dochodów budżetowych, chociaż pokrywają wydatki publiczne.

Podział dochodów budżetowych na odpłatne i nieodpłatne oznacza rozróż-nienie dochodów związanych z wzajemnym świadczeniem państwa lub bez takiego świadczenia. W obydwu wypadkach państwo ponosi koszty związane z wymiarem i poborem dochodów budżetowych. W odniesieniu do dochodów odpłatnych są one ponadto powiększone wysokością świadczenia, w zamian którego wnosi się te dochody. Formy prawne dochodów odpłatnych (np. opłaty) stają się więc cenami usług państwa na rzecz innych podmiotów. W strukturze dochodów budżetowych zwykle dominują dochody nieodpłatne, niemniej nie można nie dostrzegać znaczenia fiskalnego i interwencyjnego dochodów odpłatnych.

Istotne znaczenie ma podział dochodów budżetowych na bezzwrotne i zwrotne. Pozwala on bowiem odróżniać tzw. kredyt (dług) publiczny, który odgrywa ważną rolę w kapitalistycznej gospodarce budżetowej. Są to różne formy pożyczek zaciąganych przez państwo u ludności. Uzupełniają one dochody budżetowe potrzebne dla bieżącego finansowania wydatków publicznych. Podlegają jednak zwrotowi i to najczęściej wraz z odsetkami lub przy zapewnieniu innych korzyści pożyczkodawcom. Zwrotny charakter mają także pożyczki zagraniczne oraz tzw. lokaty budżetowe instytucji ubezpieczeniowych i bankowych. Ich znaczenie jest różne w budżetach państw kapitalistycznych i socjalistycznych. Te ostatnie traktowały bowiem kredyt publiczny jako dochody o charakterze nadzwyczajnym i często przymusowym.

Niekiedy przeprowadza się także podział dochodów budżetowych na zasad-nicze i uboczne, wychodząc z założenie, iż różne są okoliczności towarzyszące wpływowi tych dochodów. Z punktu widzenia zasobów pieniężnych gromadzonych w budżecie podstawową rolę odgrywają te dochody, które stanowią o funkcjonowaniu specjalnie zbudowanego systemu dochodów budżetowych, mającego spełniać funkcje fiskalne i intterwencyjne. Budżet państwa gromadzi także inne dochody, które są pobierane w związku z realizacją funkcji państwa, lecz nie mają charakteru świadczeń odpłatnych. Do tej grupy zaliczyć można np. dochody płynące z grzywien i kar pieniężnych. Zarówno z punktu widzenia ich rozmiarów, jak i celu mają one charakter uboczny, stanowiąc finansowy skutek określonych działań prawnych o charakterze pozafinansowym.

We współczesnej gospodarce budżetowej nie stosuje się już podziału dochodów budżetowych na pieniężne i niepieniężne, bowiem ze swej istoty dochody budżetowe zawsze mają charakter pieniężny jedynie w przeszłości dochody budżetowe występowały niekiedy w postaci świadczeń towarowych (np. płodów rolnych).

Z prawnego punktu widzenia istotnym kryterium podziału dochodów bu-dżetowych, komulującym w dużej mierze poprzednio omówione kryteria może być forma prawna dochodów budżetowych. Na jej podstawie możemy wyróżnić kilka rodzajów dochodów budżetowych. Najbardziej ogólny podział oparty na tym kryterium prowadzi do wyróżnienia dochodów podatkowych i niepodatkowych. Z wielu względów podział ten staje się obecnie mało przejrzysty. Wynika to przede wszystkim z daleko idących przekształceń w pojęciu podatku, a także z występowania różnorodnych świadczeń niepodatkowych (np. opłaty i pożyczki, cła i składki, lokaty budżetowe itd.), mających często wiele cech formalnych podatku.

Organizacyjne kryterium podziału dochodów budżetowych stanowi podstawę do wyróżnienia dochodów, które są planowane, gromadzone i pozostają w dyspozycji różnych szczebli budżetów wchodzących w skład budżetu państwa. W gospodarce budżetowej b. państw socjalistycznych obowiązywała zasada zbiorczego budżetu państwa (z wyjątkiem Jugosławii i Czechosłowacji). Niezależnie od

tego istniał podział dochodów i wydatków budżetowych pomiędzy różnymi członami składowymi zbiorczego budżetu państwa. W ten sposób starano się zapewnić jednolitość systemu budżetowego, wynikającą z jednolitości własności i władzy państwowej. W gospodarce kapitalistycznej dochody budżetowe dzielą się na państwowe i samorządowe. Rozdział dochodów budżetowych pomiędzy państwo i samorząd terytorialny jest przeprowadzony ustawowo, lecz z reguły na niekorzyść samorządu terytorialnego, co pozwala uzależnić samorząd od państwa. Obok dochodów własnych organy lokalne korzystają więc z pomocy finansowej państwa. Często też mają one określony udział w dochodach budżetowych z danego tytułu przypisanego budżetowi państwowemu. Oznacza to, że równolegle stosowane są trzy systemy: rozdziału dochodów budżetowych, dotowania budżetów lokalnych oraz korzystania ze wspólnych źródeł dochodów budżetowych.

Na organizacyjnym kryterium systematyzacji można również oprzeć podział dochodów budżetowych na zwyczajne i nadzwyczajne. Podział ten miał swoje znaczenie wówczas, gdy wynikał on z przyjętej w danym państwie klasyfikacji budżetowej. Jako zwyczajne planowano wówczas dochody stałe i pewne, natomiast jako nadzwyczajne traktowano dochody jednorazowe, niespodziewane itp. Podział ten jest bardzo nieostry.

Organizacyjny charakter ma także podział dochodów budżetowych według struktury własnościowej obciążonych. Podział ten miał pierwszoplanowe znaczenie w gospodarce socjalistycznej, gdzie nie tylko wyodrębniano dochody od gospodarki uspołecznionej i nieuspołecznionej i od ludności, ale przede wszystkim pobierano je według odrębnych tytułów prawnych i związanych z nimi konstrukcji prawnych. Nie miało to naturalnie nic wspólnego z zasadą równości opodatkowania. Dlatego też tego rodzaju podział nie występuje w warunkach gospodarki kapitalistycznej. Co najwyżej wyodrębnia się w niej dochody oparte na tytule publiczno-prawnym i na tytule prywatno-prawnym (tzw. dochody z majątku państwowego, m.in. z monopoli państwowych).

Zostaw Komentarz