Systemy podatkowe i zasady ich tworzenia

postheadericon Systemy podatkowe i zasady ich tworzenia

Mianem systemu podatkowego określa się najczęściej całokształt podatków istniejących obok siebie jednocześnie w danym kraju, tworzący całość organizacyjną zarówno pod względem prawnym, jak i ekonomicznym. Do prawnych wymogów systemu podatkowego zalicza się w szczególności: przejrzystość poszczególnych aktów prawnych składających się na system podatkowy danego państwa, ich wewnętrzną zwartość, logiczną konstrukcję rokującą urzeczywistnienie zamierzonego celu (L. Kurowski, Wstęp do nauki prawa finansowego, Warszawa 1976, s. 174 i n.).

Natomiast celem postulatów odnoszących się do treści ekonomicznej systemu podatkowego jest zapewnienie zgodności poszczególnych podatków składających się na system podatkowy ze stosunkami gospodarczymi i społecznymi panującymi w danym państwie (./. Zdzitowiecki, Systemy podatkowe, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1961, nr 1). Wśród postulatów odnoszących się do strony ekonomicznej systemu podatkowego wymienia się takie, jak: wybór właściwych źródeł podatkowych wybór odpowiedniej fazy procesu ekonomicznego, w której nastąpić ma przejęcie z wytwarzanego dochodu kwot podatkowych ustalenie podmiotu gospodarczego, od którego przejęty ma być podatek, a także ustalenia właściwej wysokości przejmowanych kwot. Dopiero uwzględnienie w konstrukcji systemu podatkowego obu wymienionych grup postulatów – odnoszących się tak do jego strony prawnej, jak i ekonomicznej – pozwala na zbudowanie poprawnego systemu podatkowego.

W literaturze przedmiotu wyróżnia się historyczne i racjonalne (naukowe) systemy podatkowe (E. Wojciechowski, Systemy podatkowe, /w:/ System instytucji prawno-finansowych PRL, Wrocław 1985, s. 114 i n.). Pierwsze, odtworzyć można na podstawie analizy historycznej, ponieważ chodzi tutaj o systemy podatkowe, które występowały realnie odnosząc się bądź to do określonej epoki historycznej, bądź też do określonego terytorium i panującego tam w danym czasie ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego. Historyczne systemy podatkowe są więc wynikiem doświadczeń praktycznych.

Natomiast racjonalne (teoretyczne, naukowe) systemy podatkowe są rezultatem świadomego przedsięwzięcia, w wyniku którego konstruuje się teoretyczną wizję systemu podatkowego. Konstruktorami takich systemów podatkowych jest przede wszystkim nauka, a niekiedy także publicystyka. Historia skarbowości zna liczne idee i poglądy oraz prace, poświęcone stworzeniu racjonalnego systemu podatkowego.

Za twórcę zasad podatkowych uważa się Adama Smitha (1723-1790), który w swoim dziele „Dociekania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” wyłożył m.in. zasady podatkowe: równości obciążenia podatkami, pewności podatku dla opodatkowanego, dogodności i taniości podatku. Równość obciążenia w rozumieniu A. Smitha oznaczała nawiązanie do zdolności płatniczej podatnika, co wówczas było przełomowym postulatem. Pozostałe zasady odnosiły się do techniki podatkowej .

W sto lat później pojawiły się inne postulaty, wyrażające tendencje interwe-ncjonizmu podatkowego państwa. Ich autorem był Adolf Wagner, który rozrzeszył zestaw i ujął je w cztery grupy: 1) zasady sprawiedliwości (powszechność i równość), 2) zasady gospodarcze (nienaruszalność majątku podatnika), 3) zasady fiskalne (wydajność i elastyczność), 4) zasady techniczne (pewność, dogodność, taniość).

Współcześnie najczęściej nawiązuje się – w zależności od reprezentowanego kierunku myślenia – do zasad wymienionych przez A. Smitha (neoliberałowie) bądź do zasad wymienionych przez A. Wagnera (neokeynsiści). Układają się one w trzy grupy: zasady skarbowe (wydajność, pewność, elastyczność, dogodność), zasady ekonomiczne (nienaruszalność źródła, taniość, pewność, dogodność), zasady mo- ralno-polityczne (powszechność, sprawiedliwość) {por. szerzej M. Pietrewicz, Polityka fiskalna, Warszawa 1992, s. 52-61).

Niekiedy katalog zasad podatkowych proponuje się poszerzyć o zasady dotyczące postępowania podatkowego. Z taką propozycją wystąpił w naszej literaturze R. Mastalski (Ustalenie podstawy wymmiaru w polskim postępowaniu podatkowym, Wrocław 1973, s. 28 i nast.). W tej grupie wymienia on następujące zasady: praworządność, zabezpieczenie interesu społecznego i interesu strony, prawdę obiektywną, czynny udział podatnika w postępowaniu wymiarowym, swobodną ocenę dowodów, ekonomikę procesową.

W dążeniu do stworzenia racjonalnego systemu podatkowego nie zdołano wypracować obiektywnych kryteriów racjonalności systemu podatkowego. Unie-możliwiało to też w konsekwencji budowę takiego systemu zarówno pod względem teoretycznym, jak i normatywnym. Wyłoniła się przy tym następująca zależność: brak prac dotyczących racjonalnego systemu podatkowego stwarzał dotkliwą lukę dla praktyki legislacyjnej, ta zaś nie miała zaufania i nie korzystała z pomysłów wysuwanych indywidualnie lub w sposób doraźny w interesie danej grupy społecznej.

Zostaw Komentarz